ضوابط طراحی باکس راه پله

جدول مشخصات کلیدی طراحی باکس پله

ضوابط طراحی باکس راه‌پله در ساختمان‌ها

۱. تعریف باکس راه‌پله و اهمیت طراحی صحیح آن

باکس راه‌پله فضایی محصور و عمودی است که طبقات را از طریق پله و پاگرد به یکدیگر متصل می‌کند. این فضا، علاوه بر عملکرد حرکتی، نقش حیاتی در ایمنی ساختمان و خروج اضطراری دارد. طراحی نادرست باکس پله می‌تواند در زمان حادثه، مانند آتش‌سوزی، خطرات جدی برای ساکنان ایجاد کند.

۲. اهداف طراحی باکس راه‌پله

• تأمین ایمنی و تخلیه اضطراری سریع
• فراهم‌کردن دسترسی راحت و ارگونومیک بین طبقات
• ایجاد نورگیری و تهویه کافی
• استفاده بهینه از فضا در پلان معماری
• هماهنگی با طراحی داخلی و زیبایی نما

۳. مقررات ملی ساختمان مرتبط با طراحی باکس پله

مهم‌ترین مراجع قانونی برای طراحی باکس راه‌پله در ایران عبارت‌اند از:

• مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات فضاهای معماری و ابعاد حداقلی
• مبحث پانزدهم مقررات ملی: تهویه طبیعی و مکانیکی
• دستورالعمل‌های سازمان آتش‌نشانی: خروج اضطراری، درب‌های ضدحریق و مسیرهای فرار

۴. ابعاد و اندازه‌های استاندارد در طراحی باکس پله

ابعاد استاندارد تأثیر زیادی بر راحتی حرکت کاربران دارد:

• ارتفاع پله (قپان): حداکثر ۱۸ سانتی‌متر
• کف پله: حداقل ۳۰ سانتی‌متر
• عرض راه‌پله: حداقل ۱٫۱۰ متر در ساختمان‌های مسکونی
• حداقل عرض پاگرد: مساوی عرض پله یا بیشتر
• ارتفاع مفید تا سقف: حداقل ۲٫۱۰ متر

۵. عرض راه‌پله و پاگردها

عرض پله باید متناسب با کاربری ساختمان تعیین شود. در ساختمان‌های عمومی یا تجاری، این عرض معمولاً ۱٫۲۰ تا ۱٫۵۰ متر در نظر گرفته می‌شود تا عبور هم‌زمان چند نفر ممکن باشد. پاگرد نیز باید به اندازه کافی بزرگ باشد تا افراد هنگام چرخش یا توقف احساس راحتی داشته باشند.

۶. ارتفاع پله و کف پله بر اساس استانداردها

رابطه ارتفاع و کف پله باید طوری باشد که حرکت طبیعی و بدون خستگی انجام شود.
فرمول تجربی طراحی پله:
۲R + T = 63 cm
که در آن R ارتفاع پله و T کف پله است.

۷. جان‌پناه، نرده و دست‌انداز پله

• ارتفاع نرده باید حداقل ۹۰ سانتی‌متر باشد.
• فاصله بین میله‌های نرده نباید بیش از ۱۱ سانتی‌متر باشد.
• در ساختمان‌های بلندمرتبه، جان‌پناه باید مقاوم در برابر ضربه و فشار افقی باشد.

۸. نورگیری و تهویه در باکس راه‌پله

وجود نور طبیعی و تهویه مناسب باعث کاهش مصرف انرژی و افزایش ایمنی می‌شود. در ساختمان‌های کوچک، نورگیر سقفی یا پنجره می‌تواند کافی باشد. در ساختمان‌های مرتفع، تهویه مکانیکی و سیستم فشار مثبت ضروری است تا از نفوذ دود جلوگیری شود.

۹. مصالح و جزئیات اجرایی در طراحی باکس پله

مصالح باید در برابر آتش و لغزش مقاوم باشند. رایج‌ترین گزینه‌ها:

• کف‌پوش سنگ طبیعی با سطح زبر یا نوار ضدلغزش
• دیوارها از جنس بتن مسلح یا بلوک ضدحریق
• رنگ ضد دود و ضدحرارت برای دیواره‌ها
• استفاده از چراغ‌های اضطراری با سنسور حرکت

۱۰. ایمنی در برابر حریق و الزامات آتش‌نشانی

• درب‌های ورودی باکس پله باید ضدحریق و خودبند (خودبسته‌شونده) باشند.
• هیچ‌گونه تأسیسات گاز یا برق نباید از فضای باکس عبور کند.
• مسیر باکس پله باید مستقیماً به فضای آزاد یا خروج اضطراری منتهی شود.
• استفاده از Pressurized Staircase در ساختمان‌های بلند الزامی است.

۱۱. طراحی خروج اضطراری و مسیرهای فرار

طراحی باکس پله باید به‌گونه‌ای باشد که حتی در زمان قطع برق یا پر شدن دود، مسیر خروج مشخص و ایمن باقی بماند. نصب تابلوهای شب‌تاب، چراغ اضطراری و علائم راهنما در تمامی پاگردها الزامی است.

۱۲. نکات ویژه طراحی باکس پله در ساختمان‌های بلندمرتبه

• استفاده از درب‌های ضدحریق با مقاومت حداقل ۹۰ دقیقه
• تهویه مکانیکی با فشار مثبت ۵۰ پاسکال
• دو مسیر مجزای پله برای ساختمان‌های با بیش از ۸ طبقه
• کف‌پوش ضدلغزش و مقاوم در برابر حرارت

۱۳. ارتباط بین باکس پله و آسانسور

دیوار بین باکس پله و چاه آسانسور باید ضدحریق و غیردودگیر باشد. درب‌های هر دو فضا باید به‌صورت جداگانه باز شوند و تهویه آن‌ها نباید مشترک باشد.

۱۴. خطاهای رایج در طراحی باکس پله

• عرض ناکافی پله یا پاگرد
• زاویه بیش از حد شیب پله
• نور ناکافی و نبود تهویه
• جانمایی نادرست در پلان که منجر به اتلاف فضا می‌شود
• عدم هماهنگی بین نقشه معماری و سازه در محل پله
• استفاده از مصالح لغزنده یا غیرمقاوم در برابر آتش

۱۵. جمع‌بندی و توصیه‌های نهایی برای طراحان

طراحی باکس راه‌پله ترکیبی از علم، دقت و هنر است. رعایت ضوابط نه‌تنها از نظر ایمنی الزامی است، بلکه بر کیفیت فضا، راحتی کاربران و زیبایی کلی ساختمان تأثیر مستقیم دارد. توصیه می‌شود پیش از نهایی‌کردن نقشه‌ها، با دستورالعمل‌های جدید سازمان آتش‌نشانی و مباحث مقررات ملی تطبیق کامل انجام شود.

سوالات متداول درباره ضوابط طراحی باکس راه‌پله

۱. باکس راه‌پله چیست و چه نقشی در ایمنی ساختمان دارد؟
باکس پله فضای بسته‌ای است که پله‌ها، پاگردها و مسیر خروج اضطراری را در بر می‌گیرد. طراحی صحیح آن باعث تخلیه ایمن افراد در شرایط بحرانی مانند آتش‌سوزی می‌شود.

۲. حداقل عرض پله در ساختمان‌های مسکونی چقدر است؟
حداقل عرض پله باید ۱٫۱۰ متر باشد؛ در ساختمان‌های عمومی این مقدار به ۱٫۵ متر افزایش می‌یابد.

۳. ارتفاع استاندارد هر پله و کف پله باید چند سانتی‌متر باشد؟
ارتفاع هر پله حداکثر ۱۸ سانتی‌متر و کف پله حداقل ۳۰ سانتی‌متر است تا حرکت راحت باشد.

۴. در طراحی باکس پله، تهویه طبیعی الزامی است؟
در ساختمان‌های کم‌ارتفاع بله، اما در ساختمان‌های بلند باید تهویه مکانیکی (فشار مثبت) نصب شود.

۵. چه زمانی باید از باکس پله محافظت‌شده استفاده کرد؟
در ساختمان‌های بالای ۶ طبقه یا بیش از ۲۳ متر ارتفاع، استفاده از باکس پله محافظت‌شده الزامی است.

۶. ضوابط آتش‌نشانی برای طراحی باکس راه‌پله چیست؟
درها باید ضدحریق باشند، مسیر پله مستقیم به فضای آزاد برسد و هیچ منبع حرارتی درون باکس وجود نداشته باشد.

۷. چه مصالحی برای کف و دیواره باکس پله مناسب‌تر است؟
سنگ طبیعی زبر، سرامیک ضدلغزش و بتن مقاوم از بهترین گزینه‌ها هستند.

۸. آیا می‌توان پله گرد را در باکس پله اصلی استفاده کرد؟
پله گرد تنها برای فضاهای تزئینی یا محدود مجاز است، نه برای مسیر اصلی خروج اضطراری.

۹. حداقل فاصله بین باکس پله و آسانسور چقدر است؟
حداقل باید یک دیوار جداکننده ضدحریق بین آن‌ها وجود داشته باشد و تهویه مشترک نباشد.

۱۰. چه روش‌هایی برای افزایش نورگیری باکس پله وجود دارد؟
استفاده از شیشه سکوریت، نورگیر سقفی، یا جداره‌های شفاف در دیوار داخلی می‌تواند مؤثر باشد.