تعریف مصالح پای کار
منظور از مصالح پای کار در پروژههای عمرانی چیست؟
مصالح پای کار به مصالح و موادی گفته میشود که به محل اجرای پروژه (کارگاه) تحویل داده شدهاند اما هنوز در عملیات اجرایی مصرف نشدهاند. بهعبارت دیگر، این مصالح آماده استفاده هستند و در محل کارگاه وجود دارند، اما هنوز در احجام کار لحاظ نشدهاند.
برای مثال، اگر پیمانکار ۲۰۰ تن میلگرد خریداری و در کارگاه تحویل داده باشد ولی هنوز نصب نشده باشد، آن مقدار میلگرد در صورتوضعیت بهعنوان مصالح پای کار ثبت میشود.
اهمیت مصالح پای کار در مدیریت مالی پروژهها
شناسایی و ثبت مصالح پای کار باعث میشود سرمایه پیمانکار سریعتر به جریان بیفتد.
در بسیاری از پروژههای بزرگ، بخش قابلتوجهی از هزینهها صرف خرید مصالح قبل از مصرف میشود. پرداخت بخشی از این هزینهها در قالب مصالح پای کار، فشار نقدینگی را کاهش میدهد و موجب پیشرفت روانتر پروژه میشود.
از سوی دیگر، ثبت دقیق مصالح پای کار برای ناظر و کارفرما نیز اهمیت دارد؛ زیرا به آنها امکان میدهد میزان موجودی مصالح در کارگاه را کنترل و از انباشت بیمورد یا اتلاف جلوگیری کنند.
مبانی قانونی و فهرست بها در محاسبه مصالح پای کار
جایگاه مصالح پای کار در فهرست بهای ابنیه و سایر رشتهها
در مقدمه فهرست بهای واحد پایه هر رشته (ابنیه، تأسیسات مکانیکی، برق و راهسازی)، تعریف مصالح پای کار و نحوه پرداخت آن ذکر شده است.
در این فهرستها، تأکید شده که فقط مصالحی که واقعاً به کارگاه تحویل داده شدهاند و در مدت کوتاهی مصرف خواهند شد، میتوانند بهعنوان مصالح پای کار در صورتوضعیت درج شوند.
ضوابط و بخشنامههای سازمان برنامه و بودجه
مرجع اصلی تعیین ضوابط مصالح پای کار، بخشنامه شماره ۱۰۱/۵۶ سازمان برنامه و بودجه است.
این بخشنامه نحوه تأیید، ارزشگذاری، پرداخت و کنترل مصالح پای کار را مشخص میکند.
بر اساس این ضوابط، ناظر موظف است محل نگهداری، سلامت فیزیکی و انطباق مصالح با مشخصات فنی پیمان را تأیید کند تا امکان پرداخت ارزش آن فراهم شود.
نحوه محاسبه مصالح پای کار طبق فهرست بها
مراحل محاسبه گامبهگام
-
تحویل مصالح به کارگاه همراه با فاکتور رسمی و رسید انبار.
-
بازدید و تأیید ناظر از محل نگهداری مصالح.
-
محاسبه مقدار مصالح (بر حسب تن، مترمکعب یا واحد مربوطه).
-
تعیین قیمت واحد طبق فهرست بها یا نرخ مصوب قرارداد.
-
محاسبه ارزش کل مصالح پای کار بدون اعمال ضرایب بالاسری، تجهیز کارگاه یا سود پیمانکار.
-
ثبت در بخش مخصوص مصالح پای کار در صورتوضعیت موقت.
فرمول و مثال عددی محاسبه مصالح پای کار
فرض کنید پیمانکار ۱۰۰۰ کیسه سیمان ۵۰ کیلویی (هر کیسه ۵۰ هزار تومان) به کارگاه تحویل داده است.
فرمول محاسبه:
مقدار × قیمت واحد = ارزش مصالح پای کار
بنابراین:
۱۰۰۰ × ۵۰,۰۰۰ = ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
اگر ناظر تأیید کند که این سیمان در کارگاه وجود دارد و در کوتاهمدت مصرف خواهد شد، مبلغ ۵۰ میلیون تومان بهعنوان مصالح پای کار در صورتوضعیت ثبت و پرداخت میشود.
نکات کلیدی در تعیین قیمت واحد مصالح
-
قیمت واحد مصالح بر اساس فهرست بها سال قرارداد تعیین میشود.
-
در صورت خرید با نرخ روز، باید تطبیق قیمت با نرخ فهرست بها انجام شود.
-
قیمت مصالح پای کار نباید شامل ضرایب تجهیز کارگاه یا حملونقل غیرمجاز باشد.
-
ناظر باید اطمینان حاصل کند که مصالح قابل استفاده و منطبق بر مشخصات فنی قرارداد هستند.
نحوه ثبت و پرداخت مصالح پای کار در صورتوضعیت
ثبت مصالح پای کار در نرمافزار صورتوضعیت
در نرمافزارهایی مانند تدکار، مترهبرآورد سازمان برنامه و بودجه، یا صورتوضعیتنویس، بخشی مجزا برای مصالح پای کار وجود دارد.
در این بخش باید نوع مصالح، مقدار، قیمت واحد، ارزش کل و محل نگهداری ثبت شود.
ثبت اشتباه یا ناقص میتواند باعث رد آن توسط دستگاه نظارت شود.
کنترل و تأیید مصالح پای کار توسط ناظر یا دستگاه نظارت
ناظر پروژه موظف است قبل از تأیید مصالح پای کار، موارد زیر را بررسی کند:
-
تطابق نوع مصالح با مشخصات فنی پروژه
-
بررسی فاکتورها و مدارک حمل
-
بازدید میدانی از محل نگهداری
-
اطمینان از ایمنی، سلامت و دسترسی مصالح
در نهایت، با تأیید ناظر، مصالح پای کار در صورتوضعیت موقت لحاظ میشود و کارفرما موظف به پرداخت آن است.
تفاوت مصالح پای کار و مصالح مصرفشده
مصالح تحویلی به کارگاه در مقابل مصالح مصرفشده
مصالح پای کار فقط شامل مصالحی است که در محل پروژه وجود دارند ولی هنوز مصرف نشدهاند.
در مقابل، مصالح مصرفشده مصالحی هستند که در عملیات اجرایی به کار رفتهاند و مقدار آنها در احجام کارکرد منظور شده است.
برای مثال، اگر ۵۰۰ کیلوگرم میلگرد در ستونها نصب شده باشد، آن بخش دیگر جزو مصالح پای کار نیست بلکه جزو کارکرد واقعی پروژه محسوب میشود.
اثر مصالح پای کار بر پرداختهای موقت
ارزش مصالح پای کار در صورتوضعیت موقت ثبت و پرداخت میشود، اما در صورت مصرف شدن مصالح، آن مبلغ از ردیف مصالح پای کار حذف و به احجام کارکرد اضافه میشود.
به این ترتیب، سیستم پرداخت دوگانه جلوگیری میکند و فقط ارزش واقعی کار انجامشده پرداخت میشود.
نکات اجرایی و رایج در پروژههای عمرانی
خطاهای متداول در برآورد مصالح پای کار
-
اعلام مصالحی که هنوز به کارگاه تحویل نشدهاند.
-
عدم تطابق نوع یا مقدار مصالح با فاکتور رسمی.
-
ثبت مصالحی که مدت زیادی در کارگاه مانده و کیفیت آنها کاهش یافته است.
-
اشتباه در قیمتگذاری یا اعمال ضرایب غیرمجاز.
-
ثبت مصالح در انبار خارج از محدوده کارگاه.
پیشنهادهای کاربردی برای پیمانکاران و ناظران
-
قبل از تحویل مصالح، فاکتور رسمی و مدارک حمل را آماده کنید.
-
محل نگهداری مصالح را تمیز، ایمن و در دسترس ناظر قرار دهید.
-
همیشه با ناظر پروژه هماهنگ باشید تا در زمان مناسب بازدید و تأیید انجام شود.
-
در نرمافزارهای صورتوضعیت از الگوی ثابت برای ثبت اطلاعات استفاده کنید.
-
برای هر نوع مصالح، پرونده فنی جداگانه شامل فاکتورها، تأییدیهها و عکس محل نگهداری تهیه کنید.
جمعبندی و نتیجهگیری
اهمیت دقت در محاسبه و مستندسازی مصالح پای کار
مصالح پای کار اگر بهدرستی محاسبه و مستندسازی شود، میتواند نقش مهمی در مدیریت مالی پروژه، جلوگیری از اختلافات و تسهیل پرداختها داشته باشد.
پیمانکارانی که فرآیند ثبت مصالح پای کار را با دقت و طبق فهرست بها انجام میدهند، معمولاً از نظر نقدینگی وضعیت بهتری دارند و روند پرداختهایشان سریعتر انجام میشود.
در مقابل، بیدقتی در محاسبه، نداشتن مدارک معتبر یا ثبت مصالح نامعتبر میتواند باعث رد صورتوضعیت و تأخیر در دریافت مطالبات شود.
به همین دلیل توصیه میشود همیشه ضوابط فهرست بها، بخشنامههای سازمان برنامه و بودجه و دستورالعملهای پروژه را بهروز نگه دارید.
سؤالات متداول درباره مصالح پای کار
-
مصالح پای کار چیست و چه تفاوتی با مصالح مصرفشده دارد؟
مصالح پای کار مصالحی هستند که در کارگاه موجودند ولی هنوز در عملیات مصرف نشدهاند. -
بر اساس کدام آییننامه باید مصالح پای کار محاسبه شود؟
طبق بخشنامه ۱۰۱/۵۶ و مقدمه فهرست بهای سازمان برنامه و بودجه. -
چه مصالحی قابل ثبت هستند؟
مصالحی مانند سیمان، میلگرد، آجر، شن، لوله و… که در آینده نزدیک مصرف میشوند. -
آیا مصالح پای کار مشمول تعدیل میشود؟
در اغلب پیمانها، خیر؛ مگر آنکه در شرایط خاص پیمان ذکر شده باشد. -
چه مدارکی برای تأیید لازم است؟
فاکتور رسمی، رسید انبار، بارنامه، و تأیید ناظر. -
در صورت رد بخشی از مصالح توسط ناظر چه باید کرد؟
اصلاح مدارک یا تعویض مصالح و ارائه مجدد برای بازدید. -
آیا مصالح انبار خارج از کارگاه جزو مصالح پای کار است؟
خیر، فقط مصالح موجود در محل پروژه قابل ثبت هستند. -
چه زمانی پرداخت مصالح پای کار انجام میشود؟
هنگام تأیید صورتوضعیت موقت توسط دستگاه نظارت و کارفرما. -
در صورت سرقت یا خرابی مصالح پای کار چه میشود؟
مسئولیت آن با پیمانکار است و باید خسارت را جبران کند. -
آیا در پروژههای EPC نیز قابل لحاظ است؟
بله، ولی نحوه ثبت آن در قراردادهای EPC معمولاً با جزئیات خاص ذکر میشود.
