حدیدهکاری به زبان ساده
حدیدهکاری یعنی ایجاد رزوه (دندانههای مارپیچی) روی سطح بیرونی لوله. این رزوهها باعث میشوند بتوانی دو لوله را به هم وصل کنی، درست مثل بستن پیچ و مهره.
در مقابل، اگر بخواهی درون یک سوراخ رزوه ایجاد کنی، به آن میگویند قلاویزکاری.
بهطور خلاصه:
-
حدیده → برای رزوه بیرونی (مثلاً روی لوله)
-
قلاویز → برای رزوه داخلی (مثلاً داخل مهره)
تاریخچه و کاربرد حدیده در صنعت
قدمت رزوهکاری به قرنها قبل برمیگردد؛ زمانی که فلزکاران بهصورت دستی رزوهها را روی ابزار و اتصالات فلزی ایجاد میکردند. با گسترش صنعت، دستگاههای مخصوص این کار ساخته شدند تا رزوهها دقیقتر و استانداردتر ایجاد شوند.
امروزه از حدیدهکاری در صنایع مختلف استفاده میشود:
-
تأسیسات آب و فاضلاب
-
سیستمهای گازرسانی
-
صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
-
کارگاههای ساخت قطعات فلزی
-
تأسیسات سرمایشی و گرمایشی
اجزای اصلی حدیده و نحوه عملکرد آن
ابزار حدیده معمولاً از چند بخش تشکیل میشود:
-
قالب رزوهزن (Die): قطعه اصلی که برادهبرداری و ایجاد رزوه را انجام میدهد.
-
بدنه یا دسته حدیده: برای نگهداشتن و چرخاندن قالب استفاده میشود.
-
پایه یا سهپایه: در مدلهای بزرگتر برای ثابت نگه داشتن لوله کاربرد دارد.
در حدیدهکاری دستی، اپراتور با چرخاندن دسته، رزوه را ایجاد میکند. در مدل برقی، موتور چرخش را انجام میدهد و سرعت و دقت بالاتر میرود.
تفاوت قلاویزکاری و حدیدهکاری
| ویژگی | حدیدهکاری | قلاویزکاری |
|---|---|---|
| محل رزوه | بیرون قطعه (مثل لوله) | داخل قطعه (مثل مهره یا سوراخ) |
| ابزار اصلی | حدیده (Die) | قلاویز (Tap) |
| کاربرد | اتصال لولهها یا میلگردها | ایجاد جای پیچ یا اتصال رزوه داخلی |
| نوع حرکت | چرخشی روی سطح خارجی | چرخشی درون سوراخ |
انواع روشهای حدیدهکاری لوله
-
حدیدهکاری دستی:
روشی ساده برای کارگاهها یا پروژههای کوچک. نیاز به مهارت دارد و معمولاً برای لولههای با قطر کم استفاده میشود. -
حدیدهکاری برقی (ماشینی):
سرعت بالا، دقت زیاد و مناسب برای کارهای صنعتی. معمولاً با موتور الکتریکی و پایهی مخصوص انجام میشود. -
حدیدهکاری CNC یا خودکار:
در صنایع پیشرفته استفاده میشود؛ دستگاه بهصورت خودکار بر اساس تنظیمات، رزوه را ایجاد میکند.
معرفی ابزار و دستگاههای حدیده لوله
ابزارهای اصلی حدیدهکاری شامل موارد زیر هستند:
-
حدیده (Die)
-
دسته یا آچار مخصوص
-
پایه نگهدارنده لوله
-
روغن مخصوص رزوهکاری
-
برس یا پارچه تمیزکاری
در بازار مدلهای مختلفی از دستگاه حدیده وجود دارد. نوع دستی برای کارهای سبک و مدلهای برقی برای کارهای حرفهایتر استفاده میشود. برندهایی مثل Rothenberger، Ridgid و REMS در ایران شناختهشده هستند.
مراحل حدیدهکاری لوله به صورت گامبهگام
-
آمادهسازی لوله: ابتدا سر لوله را تمیز و صاف کن تا براده یا زنگ نداشته باشد.
-
روغنکاری: مقدار مناسبی روغن مخصوص روی قسمت مورد نظر بزن تا اصطکاک کم شود.
-
نصب حدیده: قالب را روی لبه لوله قرار بده و مطمئن شو تراز است.
-
چرخش حدیده: در جهت درست (معمولاً ساعتگرد) بچرخان تا رزوه ایجاد شود. هر چند دور، حدیده را برگردان تا برادهها خارج شوند.
-
تمیزکاری: رزوه ایجادشده را تمیز و بررسی کن تا یکنواخت باشد.
نکات فنی و ایمنی در حین حدیدهکاری
-
همیشه جهت چرخش حدیده را درست انتخاب کن.
-
از روغن مخصوص رزوهکاری استفاده کن تا تیغهها نسوزند.
-
اگر با دستگاه برقی کار میکنی، دستکش پارچهای نپوش چون ممکن است گیر کند.
-
تیغهها را مرتب بررسی کن؛ کند شدن تیغه، رزوه را خراب میکند.
مشکلات رایج در حدیدهکاری و روش رفع آنها
| مشکل رایج | علت احتمالی | راهحل |
|---|---|---|
| رزوه کج یا ناقص | تراز نبودن حدیده | قبل از شروع تراز را چک کن |
| بریدن رزوه | فشار زیاد یا تیغه کند | فشار را کاهش بده و تیغه را تیز کن |
| گیر کردن حدیده | کمبود روغن یا رزوه بیشازحد عمیق | از روغن بیشتر استفاده کن |
| نشتی در اتصال | رزوه ناصاف یا ناقص | رزوه را مجدد و کاملتر بزن |
استانداردهای رزوهکاری لوله
رزوهها معمولاً طبق دو استاندارد جهانی ساخته میشوند:
-
BSP (British Standard Pipe): زاویه ۵۵ درجه – رایج در ایران
-
NPT (National Pipe Thread): زاویه ۶۰ درجه – پرکاربرد در سیستمهای آمریکایی
رزوههای BSP معمولاً استوانهای هستند و برای آب و گاز مناسبترند، در حالی که NPT کمی مخروطی است تا در اتصالات فشار بالا بهتر آببندی شود.
معرفی انواع لولههای قابل حدیدهکاری
بیشتر لولههایی که در تأسیسات استفاده میشوند، قابلیت حدیدهکاری دارند، از جمله:
-
لولههای فولادی
-
گالوانیزه (برای آب و گاز)
-
استیل و برنجی (برای کاربردهای خاصتر)
فقط باید دقت کرد که جنس لوله با تیغه حدیده سازگار باشد تا رزوه تمیز و دقیق ایجاد شود.
نگهداری و مراقبت از دستگاه حدیده
بعد از هر بار استفاده:
-
تیغهها و قالب را با برس تمیز کن.
-
با روغن مخصوص، سطح فلزی را چرب نگه دار تا زنگ نزند.
-
تیغهها را مرتب بررسی و در صورت کند شدن تعویض کن.
-
دستگاه برقی را در محیط خشک نگهدار و سیم برق را چک کن.
قیمت و برندهای رایج دستگاه حدیده لوله
قیمت حدیدهها به نوع و اندازهشان بستگی دارد:
-
حدیده دستی: از حدود ۵۰۰ هزار تا ۲ میلیون تومان
-
حدیده برقی: بین ۱۰ تا ۳۰ میلیون تومان
-
برندهای مطرح: Ridgid، Rothenberger، و REMS
اگر تازهکار هستی، خرید مدل دستی کافی است؛ اما برای پروژههای صنعتی، دستگاه برقی مقرونبهصرفهتر است چون سرعت و دقت بالاتری دارد.
جمعبندی و توصیههای نهایی
حدیدهکاری یکی از روشهای قدیمی اما بسیار مؤثر برای اتصال لولههاست. با اینکه ساده به نظر میرسد، اگر دقت و ابزار مناسب نداشته باشی، ممکن است رزوهها خراب شوند یا نشتی ایجاد شود.
بنابراین:
-
از روغن مخصوص استفاده کن.
-
تیغههای تیز و سالم به کار ببر.
-
همیشه تراز حدیده را قبل از شروع چک کن.
با رعایت همین نکات ساده، میتوانی اتصالاتی محکم، استاندارد و بدون نشتی بسازی.
سؤالات متداول
حدیدهکاری چیست و چه کاربردی دارد؟
حدیدهکاری فرآیند ایجاد رزوه بیرونی روی لولههاست تا بتوان آنها را به هم پیچ کرد. این روش در تأسیسات آب، گاز و صنایع مختلف کاربرد دارد.
تفاوت حدیده و قلاویز در چیست؟
حدیده برای رزوه بیرونی (روی لوله) است، ولی قلاویز برای رزوه داخلی (درون مهره یا قطعه).
برای حدیدهکاری چه ابزارهایی لازم است؟
حدیده، دسته یا دستگاه حدیده، روغن مخصوص و پایه نگهدارنده لوله ابزارهای اصلی هستند.
چرا رزوه روی لوله خراب میشود؟
معمولاً به خاطر فشار زیاد، تیغه کند یا نبود روغن کافی. همیشه قبل از کار از تیز بودن تیغه مطمئن شو.
آیا حدیدهکاری خطرناک است؟
در صورت رعایت نکردن ایمنی ممکن است خطرناک باشد. حین کار با دستگاه برقی از دستکش پارچهای استفاده نکن و مو و لباس را از دستگاه دور نگه دار.
