انواع پرت مصالح ساختمانی چیست و درصد مجاز آن چقدر است؟

انواع پرت مصالح ساختمانی

به‌طور کلی پرت مصالح را می‌توان در چهار دسته‌ی اصلی طبقه‌بندی کرد:

پرت ناشی از حمل‌ونقل

یکی از پرت‌های رایج، آسیب در زمان انتقال مصالح از کارخانه تا محل پروژه است.
ضربه، رطوبت، یا چیدمان اشتباه در کامیون باعث شکستگی، لهیدگی یا حتی آلودگی مصالح می‌شود.
راهکار: بسته‌بندی مناسب، استفاده از بالشتک ضربه‌گیر و نظارت بر بارگیری می‌تواند تا ۵۰٪ از این پرت را کاهش دهد.

پرت ناشی از نگهداری نامناسب

مصالحی مانند سیمان، گچ، چوب و رنگ در برابر رطوبت و نور مستقیم آفتاب بسیار حساس‌اند. انبارداری نامناسب باعث فاسد شدن یا کاهش کیفیت آن‌ها می‌شود.
راهکار: انبار مسقف و تهویه‌دار، پالت‌بندی و چرخش موجودی (FIFO) از روش‌های مؤثر کنترل این نوع پرت است.

پرت ناشی از برش و اندازه‌گیری

در زمان اجرا، هنگام برش سنگ، کاشی یا میلگرد بخشی از مصالح به‌ناچار هدر می‌رود. این مقدار اگرچه اجتناب‌ناپذیر است، اما با نقشه‌کشی دقیق و استفاده از ابزارهای دقیق برش می‌توان آن را به حداقل رساند.

پرت ناشی از شکست مصالح در اجرا

در عملیات دیوارچینی، کاشی‌کاری یا بتن‌ریزی، ممکن است بخشی از مصالح به‌دلیل ضربه، افتادن یا استفاده‌ی نادرست از ابزار بشکند.
راهکار: آموزش کارگران، استفاده از ابزار مناسب و رعایت اصول ایمنی هنگام جابه‌جایی.

پرت ناشی از تغییرات طراحی

در بسیاری از پروژه‌ها، تغییر نقشه در حین اجرا باعث می‌شود مصالحی که قبلاً آماده یا نصب شده‌اند باید تخریب و جایگزین شوند.
راهکار: نهایی‌سازی طراحی پیش از شروع اجرا و هماهنگی مداوم بین مهندس طراح و مجری.

پرت مصالح قابل بازگشت و غیرقابل بازگشت

درصد مجاز پرت مصالح ساختمان

در هر پروژه مقداری پرت طبیعی و اجتناب‌ناپذیر وجود دارد. میزان پرت مجاز هر نوع مصالح طبق نشریه ۴۳۱۱ سازمان برنامه و بودجه به‌صورت زیر است:

عوامل مؤثر بر میزان پرت مصالح

1. ضعف در برنامه‌ریزی و کنترل انبار

2. نگهداری نامناسب و نبود فضای سرپوشیده

3. طراحی پیچیده و غیر بهینه

4. آموزش ناکافی نیروهای اجرایی

5. حمل‌ونقل غیراستاندارد

6. نبود سیستم نظارتی دقیق در پروژه

راهکارهای کاهش پرت مصالح

• استفاده از مدیریت مصالح (Material Management System)

• آموزش کارگران و سرپرستان اجرایی

• طراحی دقیق و شفاف نقشه‌ها

• بهره‌گیری از مصالح پیش‌ساخته و مدولار

• بازیافت و استفاده‌ی مجدد از ضایعات

• کنترل مرحله‌ای موجودی و مصرف روزانه مصالح

محاسبه پرت مصالح

محاسبه پرت معمولاً با مقایسه‌ی مقدار واقعی مصرف‌شده با مقدار پیش‌بینی‌شده در برآورد اولیه انجام می‌شود:

فرمول ساده:
پرت مصالح (%) = $(مصرفواقعی-مصرفتئوریک)÷مصرفتئوریک$ × ۱۰۰

برای مثال، اگر در پروژه‌ای برای بتن‌ریزی ۱۰۰ مترمکعب بتن در نظر گرفته شده و ۱۰۵ مترمکعب مصرف شده است،
پرت = (۵ ÷ ۱۰۰) × ۱۰۰ = ۵٪

نکات مهم قرارداد در پرت مصالح

• درصد پرت هر مصالح معمولاً در فهرست‌بها و بخشنامه‌های سازمان برنامه تعیین می‌شود.

• پیمانکار موظف است پرت را در برآورد اولیه لحاظ کند.

• در صورت پرت بیش‌از‌حد، ناظر پروژه می‌تواند مبلغ مازاد مصرف را از صورت‌وضعیت کسر کند.

• در پروژه‌های EPC، کنترل پرت از شاخص‌های ارزیابی عملکرد پیمانکار است.

سوالات متداول درباره پرت مصالح ساختمانی

۱. پرت مصالح ساختمانی دقیقاً چیست؟
مقداری از مصالح که در فرآیند ساخت از بین می‌رود و قابل استفاده در کار اصلی نیست.

۲. تفاوت پرت فیزیکی و غیر فیزیکی چیست؟
پرت فیزیکی یعنی ضایعات واقعی مصالح؛ اما پرت غیر فیزیکی مربوط به مدیریت ضعیف یا طراحی غلط است.

۳. درصد مجاز پرت بتن چقدر است؟
طبق استانداردها بین ۱ تا ۳ درصد، بسته به نوع پروژه و روش اجرا.

۴. آیا پرت میلگرد در فهرست بها تعریف شده است؟
بله، در فهرست‌بهای ابنیه سازمان برنامه، پرت میلگرد حدود ۱ تا ۳ درصد لحاظ می‌شود.

۵. چگونه می‌توان پرت را کاهش داد؟
با آموزش نیروها، استفاده از سیستم‌های مدیریت مصالح و کنترل دقیق موجودی.

۶. پرت مصالح چه اثری بر محیط‌زیست دارد؟
باعث افزایش نخاله ساختمانی، مصرف منابع طبیعی و آلودگی محیط می‌شود.

۷. آیا مصالح پرت‌شده قابل بازیافت هستند؟
بخشی از آن‌ها مانند میلگرد، آجر سالم یا سنگ‌ها قابل استفاده مجددند.